Geschiedenis van Overtoom, Amsterdam

De Overtoom begon als pelgrimsweg. Halverwege de veertiende eeuw werd vanaf Sloten een weg aangelegd naar de Kapel ter Heilige Stede in de Kalverstraat, waar in 1345 het Mirakel van Amsterdam had plaatsgevonden. Die Heiligeweg vormde voor pelgrims uit de richting van Haarlem het laatste stuk van hun tocht. Al vóór 1432 groef Amsterdam langs de weg een vaart, de Heiligewegsvaart, voor een kortere scheepvaartroute via de Schinkel naar de meren en Leiden. Haarlem en Rijnland verzetten zich daartegen. Zo begon in 1432 een eeuwenlange twist over de dam in ''t gat an de Heylige weg'.

Eind december 1514 gaf Rijnland toestemming om de dam te verlagen, zodat kleine schuiten met boter, melk en kaas eroverheen konden worden gehaald. Vanaf 1515 was hier een overtoom in gebruik: een overhaal waarmee schepen met touwen en katrollen van het ene water naar het andere werden getrokken. Rond die overhaal groeide de buurtschap Den Overtoom, met herbergen, melkhuisjes en een veer naar Leiden. In de zeventiende eeuw raakte de naam Overtoom ook in gebruik voor de weg en de vaart, al bleven Heiligeweg en Heiligewegsvaart tot in de achttiende eeuw voorkomen. Aan de zuidkant verschenen buitenplaatsen, kruitmolens en katoendrukkerijen. In 1809 werd de overhaal vervangen door een schutsluis.

Tot de annexatie van 1896 lag een groot deel van de weg in de gemeente Nieuwer-Amstel. Vanaf 1901 droeg de noordzijde officieel de naam Overtoom; de zuidzijde heette sinds 1875 Vondelkade. In 1903, na de aanleg van het Jacob van Lennepkanaal, werd de Overtoomsevaart gedempt. Daarmee ontstond een brede uitvalsweg van het Leidseplein naar de Amstelveenseweg. Er reden al trams sinds 1877, toen de paardentram er begon. Langs de weg staan nog altijd vooral negentiende- en vroeg-twintigste-eeuwse woonhuizen van meestal vier verdiepingen, aangevuld met architectuur uit het interbellum en de jaren zestig en zeventig. In 2000 werd de straat heringericht en verdwenen de meeste oude bomen.