Geschiedenis van Noordereinde, 's-Graveland

Het Noordereinde in 's-Graveland is een van de twee oude hoofdstraten van een dorp dat vanaf 1625 bewust werd ontworpen, als lint langs de kavels en de vaart. Op 17 maart 1625 kregen mr. Jan Ingel en anderen van de Staten van Holland toestemming om de ruige zandgronden tussen Naerdincklant en het Goijerbos te ontginnen. Daarna werd het gebied in 27 kavels verdeeld onder Amsterdamse investeerders. Zij lieten zand afgraven voor Amsterdam, dat werd afgevoerd over de 's-Gravelandse Vaart, gegraven tussen 1637 en 1641. Zo ontstond het langgerekte dorp met het Noordereinde, het Zuidereinde en de Vaart, die bij de Smidsbrug samenkomen.

Langs het Noordereinde verrezen al snel boerderijen en buitenplaatsen van rijke Amsterdammers. Bij de verkaveling van 1634 ging kavel 11, het latere Noord-Wolfsbergen, naar de Amsterdamse burgemeester Reinier Pauw. 't Huys Brambergen op nummer 54 dateert uit 1643. Op Boekesteyn kocht koopman Benedictus Schaeck in 1634 tweeënhalve kavel om er een huis te bouwen; het huidige huis liet Salomon Dedel in 1770 bouwen. Schaep en Burgh is genoemd naar Abel Matthijsz Burgh en zijn erfgenaam Gerard Schaep, die elfmaal burgemeester van Amsterdam was. In 1657-1658 werd op Noordereinde 14 de Hervormde kerk gebouwd naar ontwerp van Daniël Stalpaert. In 1672 verwoestten de Fransen het dorp grotendeels.

Lange tijd was de vaart de belangrijkste verbinding tussen Amsterdam en Hilversum, omdat de weg bijna nergens verhard was. In 1813 kocht Dirk Hoogbruin, vroeger maître d'hôtel op Schaep en Burgh, Noord-Wolfsbergen. Nadat hij in 1816 ook Zuid-Wolfsbergen had gekocht, begon hij er een kostschool en een pension. In 1845 werd zijn bezit geveild. Quirijn Blaauw bouwde op Noord-Wolfsbergen, later Westerveld, in 1846 een koetshuis dat in 1874 werd uitgebreid. Dat is nu het 'Kaatshuis' op nummer 34, een rijksmonument. De naam ontstond door een verschrijving in het monumentenregister. Achter Schaep en Burgh ligt Bantam, dat pas in 1877 een zelfstandig landgoed werd. Van 1950 tot 1990 zat een laboratorium van Philips-Duphar op Boekesteyn, en tot eind 2020 had Natuurmonumenten zijn hoofdkantoor in Schaep en Burgh. Sinds 1986 is een deel van het dorp beschermd dorpsgezicht.