Geschiedenis van Citadellaan, 's-Hertogenbosch, De Muntel

De Citadellaan vormt de westelijke rand van de vooroorlogse stadswijk De Muntel en een markante noordelijke entree tot de historische binnenstad van 's-Hertogenbosch, ingeklemd tussen de Zuid-Willemsvaart, de rivier de Aa en de samenvloeiing met de Dommel in de Dieze. Eeuwenlang lag op dit strategische punt de veertiende-eeuwse Orthenpoort met de uitvalsweg naar Orthen. Tijdens het Twaalfjarig Bestand verrees hier tussen 1618 en 1621 naar ontwerp van vestingbouwkundige Jan van der Weeghen het zeshoekige Kruithuis op het huidige adres Citadellaan 7 (rijksmonument 21594), het enige bewaard gebleven kruitmagazijn uit de Tachtigjarige Oorlog in Nederland. Na de verovering van de stad door prins Frederik Hendrik in 1629 lieten de Staten-Generaal tussen 1637 en 1642 recht tegenover het Kruithuis een vijfhoekige dwangburcht bouwen: Fort Willem Maria, sinds de Franse tijd bekend als de Citadel en door de Bosschenaren spottend 'de Papenbril' genoemd.

Na het graven van de Zuid-Willemsvaart (1823-1826), de Vestingwet van 1874 en het afbreken van het vijfde citadelbastion voor de scheepvaart in 1880 veranderde het voorheen streng bewaakte militaire glacis rond de Orthenuitgang geleidelijk in stedelijk gebied. In 1902-1903 bouwde de Genie op Citadellaan 1, 3 en 5 drie onderofficierswoningen naast het Kruithuis. Met de ophoging en aanleg van de eerste stadsuitbreiding buiten de oostelijke wallen — De Muntel — verrees tussen 1914 en 1919 aan Citadellaan 30-58 het besloten Citadelhofje naar ontwerp van architect H.W. Valk. Op 28 februari 1921 stelde de gemeenteraad voor dit deel van de oude Orthensche weg officieel de naam Citadellaan vast, waarna architecten als Jan van den Berg en H. van de Venden jr. de oostelijke gevelwand voltooiden, waaronder de zestien boven- en benedenwoningen in expressieve Amsterdamse Schoolstijl op Citadellaan 43-73 uit 1928 (gemeentelijk monument).

Aan de overzijde van de laan, in de groene inhammen van het voormalige vestingterrein, kreeg de Citadellaan tijdens het interbellum bovendien twee bijzondere rijksmonumenten in de stijl van het Nieuwe Bouwen: het funkis-benzinestation met afgeronde glaspui en betonluifel op Citadellaan 26 uit 1929 (architect H. Danser, rijksmonument 522449) en het strak witgepleisterde voormalige tuberculose-consultatiebureau Het Witte Huis op Citadellaan 24 uit 1933-1934 (architect C.M. Evers, rijksmonument 522448). In de naoorlogse decennia kregen ook de zeventiende-eeuwse vestingwerken een tweede leven: het Kruithuis aan Citadellaan 7 werd de bakermat van de architectuurstroming de Bossche School, huisvestte van 1972 tot 1994 het Stedelijk Museum en daarna Museum Kruithuis, terwijl de gerestaureerde Citadel sinds de jaren tachtig onderdak biedt aan het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).